Cemiyetler

Cemiyetler üç gruba ayrılmaktadır.
a) Azınlıkların kurduğu zararlı cemiyetler
b) Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler
c) Türklerin kurduğu yararlı cemiyetler

a) Azınlıkların Kurduğu Zararlı Cemiyetler

1) Rumların Kurduğu Zararlı-Ayrılıkçı Cemiyetler

Mavri Mira Cemiyeti: Amaç Trakya ve Ege bölgesini Yunanistan’a katmaktı. Yunan Kızıl Haçı, patrikhane, Göçmenler Komisyonu ve Rum okullarındaki izcilik kolları da Mavri Miranın en büyük güç kaynaklarıydı.

Etnik-i Eterya ve Pontus Rum: Amaçları Samsun ve Trabzon dolaylarında bir Pontus Rum Devleti kurmaktı. Etnik-i Eterya 1813’te Odessa’da kurulmuştu. 1829’da Yunanistan’ı bağımsızlığa götüren bir cemiyetti. Bu sefer de Pontus Rum Devleti için tekrar faaliyete geçmiştir. Pontus Rum ise 1904’te Merzifon’da kurulmuştu. 1908 yılında Müdafa-i Meşrûte adlı bir ihtilâl örgütü kurdular. Mukaddes Anadolu Rum Cemiyeti adlı bir örgüt de bu her iki cemiyete para toplayan bir kuruluştu.

Kordos Cemiyeti ise bu iki cemiyete dışardan militan yetiştirme görevi yapıyordu.

2) Ermenilerin Kurduğu Zararlı-Ayrılıkçı Cemiyetler

Hınçak, 1887’de Ermeni Patriği Zaven tarafından kuruldu. Taşnak ise 1890’da Tiflis’te kuruldu.
Amaçları, Çukurova, Erzurum, Bitlis, Diyarbakır, Harput, Sivas ve Erzurum dolaylarında bir Ermeni Devleti kurmaktı.
Ermenileri zaman zaman birçok devlet desteklemiştir. 19. yy. boyunca ABD birçok kolej ile Ermenileri Protestanlaştırdı. Rusya I. Dünya Savaşı sırasında Ermenilerle ortak hareket etti. I. Dünya Savaşı sonlarına doğru ABD başkanı Wilson Ermenistan için büyük bir destek verdi. Fransızlar ise özellikle Çukurova bölgesindeki Ermenileri örgütleyerek Ermeni İntikam Alayları kurdular. Ermeniler 19. yy. itibaren büyük devletlerin maşası olarak kullanılmışlardır.

3) Yahudilerin Kurduğu Zararlı Cemiyetler


Alyans, İsrailit, Makabi, Gençlik Teşkilatı ve Lions gibi teşkilatlardır. Bunların amacı ayrılıkçılık değil, yeni kurulacak devlet kimin olarsa olsun önemli olan çıkarlarını koruyabilmektir. Çünkü bunlar Wilson ilkelerine dayanarak milliyet çoğunluğu iddia edip devlet kurma talebinde bulunamadılar. Sadece Ermeni ve Rumlar Wilson ilkelerini kendilerine dayanak gösterdiler.
Şunu da belirtmeliyim ki Araplar da Wilson ilkelerini ileri sürerek kendi devletlerini kurmak için Paris Barış Konferansına başvurdular. Fakat Arap toprakları Mondros imzalandığında zaten elden çıkmışlardı.

b) Türklerin Kurduğu Zararlı Cemiyetler (Milli varlığa zararlı cemiyetler)

1) İngiliz Muhipler Cemiyeti: Padişah Vahdettin, Damat Ferit Paşa, Hürriyet ve İtilaf Partisi başkanı Sadık Bey cemiyetin önde gelenleridir. İngiliz mandasından yanadırlar.

2) Wilson Prensipleri Cemiyeti: 1918 Aralık ayında İstanbul’da kuruldu. Amacı ABD mandasını ülkede tesis etmekti.

3) Teali İslam Cemiyeti: Merkezi Konya’dır. Kurtuluşu Saltanat ve Hilafette aradılar.

4) Sulh ve Selâmet-i Osmaniye Cemiyeti: Kurtuluşu Saltanat ve Hilafette aradılar. Padişahın emirlerine uyularak ülkenin kurtulacağına inandılar.

5) Kürt Bölücü Faaliyetleri:
1919 yılında özellikle doğuda İngiliz Binbaşısı Noel Kürt propagandası yapmaya başlamış, bölge Kürtlerini Türklerden koparmaya çalışmıştır.
Bununla beraber bazı Kürtler merkezi İstanbul’da olan Diyarbakır, Elazığ ve Bitlis vilayetlerinde de şubesi olan Kürt Teali Cemiyetini kurdular.
12 Mayıs 1919’da başlayıp 18 Ağustos 1919’a kadar Mardin dolaylarında isyan edip bağımsız bir Kürt devleti kurduğunu iddia eden Ali Batının isyanı Kürt hareketlerinin en somut örneğidir. Yabancı devletlerden bu tarihte yeterli desteği göremeyen Kürt hareketi başarılı olamamıştır.

ÖNEMLİ NOT: Bu cemiyetler Osmanlı Cemiyetler Nizamnamesine uygun olarak kurulan cemiyetlerdir. Genel merkezleri genel olarak İstanbul’dur. Tam bağımsızlığa taraftar olmadıkları için zararlı cemiyetler grubuna girerler.

c) Türklerin Kurduğu Yararlı Cemiyetler

1) Trakya Paşaeli Cemiyeti: Trakya bölgesinin ırk, kültür, ekonomi ve tarih yönünden Türklere ait olduğunu ilmi ve tarihi belgelerle ispat etmek amacıyla kuruldu. İlk kurulan yararlı cemiyettir (2 Kasım 1918).

2) İzmir Müdafaa-i Hukuk: 1 Aralık 1918’de kuruldu. İzmir’in Yunanistan’a ilhakına karşı mücadele ettiler. İzmir’in işgalinden sonra da ismi İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti olmuştur.

3) Trabzon Muhafaza-i Hukuk: Trabzon’da kuruldu. Erzurum kongresinde Doğu Anadolu’daki diğer Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri ile birleşerek Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısı altına girdi. Pontus’çu Rumlarla mücadele etti.

4) Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: 4 Aralık 1918’de İstanbul’da kuruldu. Erzurum ve Elazığ’da şubeler açtı. Amacı Doğu Anadolu Bölgesinin Ermenilere verilmesini engellemekti. Ekonomi, kültür, tarih ve ırk bakımından Doğu Anadolu Türklerini örgütledi. Basın-yayın yoluyla Dünya kamuoyuna Türk varlığını duyurdu. Erzurum kongresini bu cemiyet toplamıştır. Doğu Anadolu’daki tüm yararlı cemiyetlerle burada birleşerek Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ismini aldı.

5) Kilikyalılar Cemiyeti: 1918’de İstanbul’da kuruldu. Basın-yayın yolu ile Çukurova’da faaliyet gösteren Ermeni-Fransız işbirliğine karşı mücadele etti.

6) Milli Kongre Cemiyeti: 1918’de İstanbul’da kuruldu. Amacı Türk ulusunun haklarını basın-yayın yoluyla dünya kamuoyuna duyurmaktı.

7)Karakol cemiyeti: İstanbulda kurulmuş olan gizli bir direniş örgütüdür. İstanbul’daki cephaneliklerden silah ve cephane kaçırıp Anadolu’ya sevk ettiler.


Yararlı Cemiyetlerin Genel Özellikleri

- Bölgesel amaçlıdırlar. Birbirleriyle bağlantıları yoktur. Bu özellik onların olumsuz özelliğidir. Sadece Milli Kongre Cemiyeti ulusal olarak çalıştı.
- Sivas kongresinde tek çatı altında toplandılar ve ismi Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti oldu.(ARMHC)
- Silahlı direnişi örgütlediler, basın-yayın yolu ile mücadele ettiler. Kuvay-ı Milliye’nin oluşmasını sağladılar.
- Osmanlı Cemiyetler Nizamnamesine göre kuruldular.
- Kuruluşlarında etkili olan düşünce milliyetçiliktir.
- Padişaha bağlıdırlar.
- Türk halkının Mondros’tan sonra başlayan işgallere karşı ilk tepkisi Milli Müdafaa Cemiyetleri kurmak, ikinci tepkisi ise Kuvay-ı Milliye birlikleri kurmaktır.