TÜRK SİYASİ TARİHİNDE PARTİLER

1. Genç Osmanlılar Cemiyeti

1865’te İstanbul’da kuruldu. Teşkilatı ve çalışma usulleri İtalyan Carbonari Cemiyeti örnek alınarak düzenlenmiş gizli yapısı olan bir cemiyettir. Önde gelen isimleri Ziya Paşa, Namık Kemal, Ali suavi ve Mustafa Fazıl Paşalar idi. Fikirleri, Hürriyet, Meşrutiyet, Vatanseverlik gibi düşüncelerdir. Din, dil, ırk ayrımı yapılmaksızın bir Osmanlı Milletinden bahsettiler. Genç Osmanlı hareketi Osmanlılardaki ilk aydın hareketidir. Yaptığı Propaganda ilerde Osmanlıya Meşrutiyeti getirecektir.

2. İttihat ve Terakki Cemiyeti

Cemiyet ve Partileşmesi;
Jön Türk’ler de denir. Jön Türklerin Fransızca karşılığı Genç Türklerdir.
Cemiyet 21 Mayıs 1889’da İstanbul’da gizli olarak kuruldu. İlk başta ismi İttihad-ı Osmanî Cemiyetidir. Kurucuları İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, Mehmet Reşit gibi Askeri Tıp Okulu öğrencileridir. Cemiyetin amacı, istibdadı yıkmak, Meşrutiyeti kurmak ve 1876 Kanun-u Esasisini yeniden tatbik etmekti.
- Mustafa Kemal de Şam’da görevli olduğu sırada “Vatan ve Hürriyet” cemiyetini kurmuştu.(1906).Mustafa Kemal 29 Ekim 1907’de yemin ederek İttihat ve Terakki Cemiyetine katılır.
- 1906’da kurulan bir diğer cemiyet olan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti de 1907’de İttihat ve Terakkiye katılacaktır.
- İttihat ve Terakki’nin 1907’de ki kurucuları İsmail Canbulat, Bursalı Tahir, Talat Paşa, Enver Paşa ve Hasan Tosun Bey’dir.

İttihat Terakkiciler başta Osmanlıcılık daha sonra da Türkçülük ve Turancılık düşüncesini savundular. II. Meşrutiyetin ilan edilmesinde etkili oldular. 1909–1918 yılları arasında hükümette yer aldılar. I.Dünya savaşında Osmanlının yenilmesi üzerine vatanı terk edip gittiler.

3.Ahrar Fırkası

1908’de Prens Sabahattin tarafından kuruldu, ilk muhalefet partimizdir. Siyasi görüşleri ise, İslamcılık ve Adem-i merkeziyetçiliktir.1908 seçimlerinde milletvekilliği alamadılar. Mevlanzade’nin çıkardığı Serbesti Gazetesi bu partinin yayın organıdır.
Yeni gazete, Mizan, Sedayı Hak da Ahrar’ı destekliyordu. İkdam ise tarafsız geçinen bir gazetedir. Serbesti gazetesi yazarı Hasan Fehmi’nin Galata köprüsünde tahminen İttihat terakki üyesi olan birisi tarafından öldürülmesi 31 Mart isyanına sebep olacaktı.

4.Fedekaran-ı Millet

Eylül 1908’de kuruldu. Muhalefet partisidir. Yayın organı Hukuk-u Umumiye gazetesidir. Kurucusu Avnullah el Kazimi’dir.

5.Hürriyet ve İtilaf Fırkası

23 Kasım 1909’da Dr. Rıza Nur tarafından kuruldu. İttihat ve Terakki’den ayrılanlarca kuruldu. Osmanlıcılık siyaseti ve Ademi merkeziyetçilik önemli siyasi görüşleridir. Ekonomide ise liberal’dir. Partinin başkanı Damat Ferit’tir. İttihat ve Terakkiye karşı en güçlü muhalefet İtilafçıların muhalefetidir.

6.Ahali Fırkası

Gümülcineli İsmail başkanlığında tutucu ilmiyecilerin katılımı ile kurulan bir partidir.

7.Mutedil Pervaran Partisi

Arnavut İsmail Kemal tarafından Arnavut ve Arap mensupların katılımıyla kuruldu.

8.İttihat-ı Muhammedi Cemiyeti

1909’da Derviş Vahdeti tarafından kuruldu. Yayın organı Volkan gazetesidir. Şeraitçi ve İttihat-ı İslamcıdır.

9. Teceddüt

İttihat ve Terakki partisi 1918’de kendini feshetti. Parti Teceddüt ismini alarak siyasete devam kararı aldı.

10.Hürriyet ve İtilaf Fırkası tekrar kuruldu. 1918

11.Türk Komünist Partisi (TKP) kuruldu.1920

12.Cumhuriyet Halk Fırkası

9 Eylül 1923’te kuruldu. Genel başkan Mustafa Kemal oldu.10 Kasım 1924’te partinin başına Cumhuriyet kelimesi eklendi. Atatürk ilkeleri 1931’de parti kurultayında parti progr***** girdi. Bu ilkeler 1937’de de Anayasaya girecektir. İnkılâplara öncülük eden bir partidir.
- 1923 – 1950 arası iktidardadır.
- 1923 – 1946 yılları arası ise tek parti dönemidir.

13.TerakkiPerver Cumhuriyet Fırkası
kuruldu (1924).

Kurucuları, Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Refet Bele, Adnan Adıvar ve Ali Fuat Cebesoy’dur. Genel başkan Kazım Karabekir, Genel sekreter ise Ali Fuat Cebesoydur.
- Liberal ve demokrat bir partidir.
- Dini düşünce ve inançlara saygılıdır.
- Cumhurbaşkanının milletvekilliğinin kaldırılacağını söylediler.
- Serbest ekonomiyi savundular.
- Yerinden yönetimden yanadırlar.
- Toprak reformu vaat ettiler.
İlk şubesi Urfa’da açıldı. Şeyh Sait isyanına karıştıkları gerekçesiyle İstiklal Mahkemeleri tarafından 5 Haziran 1925’te parti kapatıldı. B u yüzden Çok partili yaşama geçilemedi. Türkiye Cumhuriyetinin ilk muhalefet partisidir.

14.Serbest Cumhuriyet Fırkası

M. Kemal’in isteği ile Fethi Okyar tarafından kuruldu.(1930).Atatürk’ün kız kardeşi Makbule Atadan da bu partinin kurucularındandır.
- Parti Cumhuriyetçi ve milliyetçidir.
- Ekonomide Liberalisttir. Devletçiliğe karşıdır.
- Bu partinin kurulmasında 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı da etkili olmuştur. Fakat asıl amaç demokrasi ve çok partili yaşama geçiştir.
- Fakat Parti rejim karşıtlarının toplandığı bir parti haline gelince Fethi Okyar partisini kapattı.
17 Kasım 1930.Daha sonra 23 Aralık 1930’da Menemen isyanı çıktı. Bu durum Fethi Okyar’ın partiyi kapatmakta ne kadar haklı olduğunu gösterdi.

15.Ahali Cumhuriyet Fırkası
Adana – 1930

16.Amale ve işçi Fırkası kuruldu. Edirne – 1930

17.Milli Kalkınma Partisi kuruldu. Fevzi Çakmak – 1945

18.Demokrat Parti kuruldu. Celal Bayar, A. Menderes – 1946

19.Türkiye Sosyalist Parti kuruldu.(1946)

20.Türkiye Sosyalist İşçi Partisi
kuruldu.(1946)

21.Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi kuruldu.(1946)

22.Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi kuruldu.(1946)

23.Millet Partisi
kuruldu.(1948)

24.Hürriyet Partisi kuruldu.(1955)

ÖNEMLİ NOT:
Türkiye Cumhuriyetinde çok partili dönem kesin olarak 1946’da başladı. Türk siyasi tarihinde ise ilk çok partili yaşam II. Meşrutiyet dönemidir.


KPSS 2006–1

I. Halk Fırkası
II. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
III. Serbest Cumhuriyet Fırkası

Hangileri Atatürk döneminde kurulmuş muhalefet partileridir?

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I-II
E) II-III

Cevap: E